Πλαταράδες

   ...έπειτα από μία μακρά αγρανάπαυση, που αναλόγως των συνθηκών ενδεχομένως να επαναληφθεί, επανερχόμαστε με ένα άρθρο του Γεράσιμου Δημουλά, που ατυχώς δεν βρήκε ποτέ τον δρόμο για τον έντυπο τύπο, το οποίο μας ταξιδεύει στ' Αγύρου, στο Κράτσαλο, στο άλλοτε "χωρίον των Πλαταράδων" και στην αφανισμένη πια εκκλησία της Υ. Θ. Πλατερνής... 

     Στην μακραίωνη ιστορία της Κέρκυρας υπάρχουν πολλές άγνωστες σελίδες για τις οποίες οι πληροφορίες μας είναι λιγοστές. Μια τέτοια περίπτωση είναι το χωριό Πλαταράδες και η εκκλησία του, η Υπεραγία Θεοτόκος Πλατερνή, άγνωστες ονομασίες και οι δύο στο ευρύ κοινό. Ας επιχειρήσουμε, με βάση τις λιγοστές πληροφορίες που διαθέτουμε, να επανακτήσουμε κάποια στοιχεία από ένα ομιχλώδες παρελθόν, με στόχο την πληροφόρηση και την ιστορική τεκμηρίωση.

     Σημειώνεται πως δεν υπάρχουν σαφή κατάλοιπα του χωριού ή του ναού. Μπορούμε όμως να προσδιορίσουμε τη θέση του οικισμού, με βάση τη θέση της εκκλησίας, η οποία, σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων των γύρω χωριών, βρισκόταν πάνω από μια στροφή του δρόμου και μια συστάδα όρθιων βράχων, σε πλάτωμα με ελαιόδενδρα, μεταξύ των χωριών Αρκαδάδες και Βατωνιές. Εκεί εντοπίζονται οι θεμελιώσεις ενός κτίσματος, που όμως δεν φέρει αναγνωρίσιμα μορφολογικά στοιχεία ναού, και τριγύρω, σε ευρύτερη ακτίνα, κάποια ασαφή λείψανα δομών και θραύσματα κεραμιδιών. Οι προφορικές μαρτυρίες ισχυρίζονται πως ακριβώς αυτά τα θεμέλια είναι τα απομεινάρια του ναού, αν και τα ιστορικά τεκμήρια δεν ενισχύουν αυτή την άποψη, όπως αναφέρεται παρακάτω. Ανεξαρτήτως ορθότητας του ισχυρισμού, γεγονός είναι ότι η περιοχή ονομάζεται Πλατερνή και κάπου εκεί βρισκόταν και ο ναός, επιτρέποντας εν τέλει την κατά προσέγγιση τοποθέτηση του στίγματος χωριού των Πλαταράδων στον χάρτη. 

     Αν αναζητήσουμε την αρχή της ιστορίας του, προφανώς μικρού σε μέγεθος χωριού, τότε σίγουρα θα πρέπει να σταθούμε στο έτος 1446, κατά το οποίο η βαρονία Caracciolo (η οποία είχε αγαθά κυρίως στην περιοχή του Κράτσαλου και στην οποία άφησε προίκα το όνομά της), έκανε αναγραφή όλων των αγαθών της. Τότε για πρώτη φορά μνημονεύεται ο οικισμός Πλαταράδες [1]. 

     Στη λατινόγλωσση αναγραφή ως επώνυμα του χωριού, οικισμού με αγροτοκτηνοτροφικά χαρακτηριστικά όπως άλλωστε τα περισσότερα εκείνη την περίοδο, καταγράφονται τα: Platani, Gudeli, Nepota και Rupillo. Όσον αφορά το Platani, ίσως πρόκειται για λανθασμένη απόδοση του Πλαταράς το οποίο, κρίνοντας από την προέλευση της ονομασίας αρκετών χωριών της Κέρκυρας, πιθανόν ονοματοδότησε τον οικισμό. Από την άλλη, αν το δεχτούμε ως ορθή καταγραφή εύλογο είναι να υποτεθεί και η εκδοχή «Πλατανάδες» ως η αρχική ονομασία του οικισμού, αν και μέχρι τώρα στις πηγές εντοπίζεται μόνο η εκδοχή Πλαταράδες. 

     Η πρώτη έγγραφη μαρτυρία ύπαρξης ναού, αρχικό κύτταρο πιθανόν, γύρω από το οποίο αναπτύχθηκε το χωριό, προκύπτει από συμβολαιογραφική πράξη του νοταρίου Δουκάδων Αρσένιου Αλεξάκη, το 1513 στην οποία καταγράφεται το «αμπελοπερίβολον της Υπεραγίας Θεοτόκου των Πλαταράδων»[2]. Εν συνεχεία, οι πηγές γίνονται πολύ φειδωλές όσον αφορά την τύχη του ναού. Επίσης, στην ίδια πράξη καταγράφονται και τέσσερις κάτοικοι του χωριού, όλοι με το επώνυμο Αράθυμος.  

     Στην μεγάλη Τουρκική πολιορκία του 1537, το χωριό ίσως επλήγη, σίγουρα όμως δεν αφανίστηκε, αφού συνεχίζει να αναφέρεται σε νοταρικές πράξεις τα επόμενα χρόνια. 

     Ο αείμνηστος Χαρίλαος Κόλλας, στο πολύ αξιόλογο έργο του, μεταξύ των χωριών της Νήσου Κέρκυρας έχει καταγράψει και το «χωρίον Πλαταράδων», σημειωμένο στα άτη του συμβολαιογράφου Βραγιανίτη Πέτρου[3]. Η νοταρική πράξη συντάχτηκε στις 30 Ιουνίου του 1543 και αναφέρεται ο κάτοικος του χωριού Αντρήας Αράθυμος του ποτέ (μακαρίτη) Σταμάτη που μάλιστα είχε δουλέψει στο κάτεργο του μισέρ Στέφανου Φιομάχου. 

     Από λάθος όμως, ο συγγραφέας τοποθετεί το χωριό των Πλαταράδων σε άλλη θέση,  στην περιοχή του λιβαδιού του Ρόπα και των Ερμόνων, χρεώνοντας κι άλλες νοταρικές πράξεις που δεν συσχετίζονται με το αναφερόμενο χωριό, γεγονός που προκαλεί παρανοήσεις. Η ονομασία χωραφιού «εις το Ρόμπα» το 1513 [2], στην περιοχή του χωριού εικάζουμε πως θα ήταν η αιτία του λάθους αυτού. 

     Ενδιαφέρουσα είναι η μαρτυρία ότι περί το 1576 συντάχθηκε συμβολαιογραφική πράξη, από τον νοτάριο Νικόλαο Κουβαρά εκ Περουλάδων, εντός «οσπιτίου» του ευγενή μισέρ Πιέρου Μαλιπιέρου στο χωριό των Πλαταράδων [4]. Παρόμοια δηλαδή και με άλλα χωριά, μέλη της ανώτερης τάξης διέθεταν κάποιο οίκημα εκεί, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι διέμεναν μόνιμα σε αυτό. 

     Αλλάζοντας αιώνα, συναντάμε το 1601 τον Νάστο Λιβαδιώτη εκ χωρίου Πλαταράδων συμβαλλόμενο σε νοταρική πράξη [5]. Το επώνυμο Λιβαδιώτης επιχωρίαζε σε Αλειμματάδες, Ραφαλάδες και φυσικά στο χωριό των Λιβαδιωτάδων [3] που βρισκόταν επίσης στην περιοχή, πιθανότατα κοντά στους Αλειμματάδες. Ακόμη, το 1607 προσέρχεται στην καγκελαρία του Μεγάλου Πρωτοπαπά ο Γούλιος Αράθυμος εκ Πλαταράδων κατηγορώντας τη γυναίκα του Σταματέλα για μοιχεία και ζητώντας δικαίωση, την οποία έλαβε στη μορφή δικαιώματος σύναψης άλλου γάμου[6]. Αμφότερες οι μαρτυρίες υποδηλώνουν ότι ο οικισμός ήταν ακόμη ζωντανός.

     Τα χρόνια που ακολούθησαν οι κάτοικοι των Πλαταράδων, όπως φαίνεται,  εγκατέλειψαν το χωριό μετακινούμενοι πιθανόν σε γειτονικούς ή και πιο μακρινούς οικισμούς. Την υπόνοια αυτή αφήνει η εμφάνιση του, υπαρκτού ως σήμερα, επωνύμου Αράθυμος στους Μαλακιούς (Δροσάτο) μετά τα μέσα του 17^ου αιώνα [7]. Όπως και να έχει, το χωριό έσβησε οριστικά. Τη φροντίδα της εκκλησίας επωμίστηκαν κάτοικοι του χωριού Αλειμματάδες, στη χωρική αρμοδιότητα του οποίου αναφέρεται ο ναός σε κατάλογο ναών του 1820 ως “γιούς πατρονάτο” (ιδιοκτησία) της βαρονίας Δουόδο [8]. Η Δουόδο ήταν, αν μπορεί να περιγραφεί έτσι, η απόγονος της βαρονίας Caracciolo.

     Η κατάσταση της εκκλησίας, εκείνη την περίοδο, δεν ήταν καλή, γι αυτό στις 8 Μαρτίου 1822, ο ιερομόναχος Νικόλαος Κέσαρης υπέβαλε νότα (υπόμνημα) προς την Υπηρεσία Διαχείρισης Εκκλησιαστικών & Δημοτικών Προσόδων για την οικοδομή της «εκκλησίας Υπεραγίας Θεοτόκου Πλατερνής κείμενης εις το χον Αληματάδες, εισίν εις το φέουντο του Ντουόντου»[9]. 

     Ακολουθεί ακόμα ένα έγγραφο σχετικά με μελλοντική ανακαίνιση της εκκλησίας, στο οποίο όμως αναφέρεται  και ένα σύντομο ιστορικό του χωριού, υπογεγραμμένο από τον εφημέριο του χωριού των Αλειμματάδων Σταμάτιο Λούλη, τον προεστό του ίδιου χωριού Στάθη Βιτουλαδίτη και ακόμα τους Βασίλη και Σπυρίδωνα Κατζαρό, το οποίο αποκαλύπτει τα εξής σημαντικά στοιχεία: «Η εκκλησία αφιερωμένη της Κυράς Θεοτόκου εις περιοχήν χοριού των Αλληματάδων ονομασίαν Πλαταρνή, κάθεται εις τόπον της εμπαρουνίας Δουώδου όπου παλεώθεν, είτον οισάλλα και καθέδρα της επιχώρισης τοις αυτοίς εμπαρουνίας και ενκατίκους κολόνους ονωμαζώμαινο χωριό Πλαταράδων. Η αυτή εκκλησία τοις θρισκίας Γρεκής, είτον εις χρέος τοις αυτής εμπαρουνίας να την εφειμεραίβεται υπερητί καταχρέος. Δια πολλά συμβεβηκώτα, ερίμωσαι το αυτό χωριό, ασικόθη απαυτού εις καθέδρα της εμπαρουνίας, κε αλλαγούς χρώννους επακωλούθως, ει εμπαρούνη φράγγι και βασιλλής μας απαράτισαν την αυττήν εκκλησίαν εις των λόνγγο, πονεμαίνι οι ευσεβής χριστιανή κάτηκυ εις χον Αλληματάδων έλλαβαν την φροντήδα συχνάκυς να την εφιμερέβουν, να της κάνουν την εωρτήν κε να την βαστάξουν σκεπασμένη κ’ προστατευβευμαίνην από ακαταστασίαν αλλά μάλιστα από ήκωσι χρόνους εος τω παρόν η φαμίγλια του ποτέ κάπου Κουμί Κατζαρού έλαβαι όλλην την έγνοια. Τόρα δαι είναι εις την αυτήν να πέσι, εξόδων όπου δεν δύνανται να το βαστάξουν εξ’ αλλέος πικραμένη βλέποντας τέτιαν εντροπήν εις την Ορθόδωξιν Θρισκίαν προσφέρνονται εις την εξωχότιτά σου σερ κολονέλο Ρόπινσον μίπος κ’ βιάσιν τους προσφερταί, την ονομασμένην εμπαρουνία Δουόδου  της βενετιάς να την φτιάσουν ειμέ βωήθιον χριστιανικόν να κυβερνιθή τέτιο κίνδινο άτημο προς όλλους μας, μα συνχορημένο εις τους αδυνάτους». 

     Έγγραφο πολύ σημαντικό γιατί αποκαλύπτει την παλιότερη ίσως, ονομασία της εκκλησίας η οποία έφερε το προσωνύμιο Πλαταρνή (που μάλλον προήλθε από το Πλαταρινή, παράγωγο του ονόματος του χωριού), αλλά και το γεγονός της διατήρησης στην προφορική παράδοση του άλλοτε χωριού των Πλαταράδων, του οποίου οι κάτοικοι ήταν κολόνοι (= κάτοχος φεουδαλικού αγροτικού αγαθού με σύμβαση σολιάτικου ή συγκράτειας, αγρολήπτης [10]) της βαρονίας Δουόδου (υπήρχαν και άλλα χωριά, όπως τα Κρητικά και το Παλαιοχώρι, των οποίων ο οικονομικός χώρος ανήκε σχεδόν εξολοκλήρου σε μια ή περισσότερες βαρονίες και η πλειοψηφία των κατοίκων τους ήταν κολόνοι [10]). Επίσης, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά για τα «πολλά συμβεβηκώτα» που οδήγησαν στην ερήμωση του οικισμού, δίνοντας ένα εφαλτήριο για υποθέσεις. Ίσως η εξαθλίωση, απόρροια των δυσβάσταχτων υποχρεώσεων που συνδέονταν με τις αγροληπτικές σχέσεις, να καταδίκασε τον οικισμό σε αφανισμό [10]. 

     Ακολουθεί έγγραφο της υπηρεσίας Εκκλησιαστικών & Δημοτικών Προσόδων, σχετικά με την ανοικοδόμηση της εκκλησίας, προς τον χιλίαρχο  W. Robinson: «…παρακαλούμε να πείτε στους εκπροσώπους του φέουδου Ντουόντο να αποκαταστήσουν την εκκλησία αυτή ώστε να λειτουργεί για τελετές και υπηρεσίες θρησκευτικές…», αλλιώς, «…σας παρακαλώ να μου επιτρέψετε να κάνω επίσκεψη επί τόπου στο μέρος αυτό ώστε να σας παρουσιάσω ένα προϋπολογισμό για το κόστος αποκατάστασης του κτιρίου της εκκλησίας αυτής»[9]. 

     Εν συνεχεία ο μηχανικός P. Saddier έκανε τα σχέδια του τότε υφιστάμενου ναού, κάτοψη και πρόσοψη -μοναδικό τεκμήριο- και διαβίβασε αναφορά σχετικά με την ερειπιώδη κατάστασή του και την κοστολόγηση του έργου, η οποία ανερχόταν στα 527,28 τάλλαρα [9]. Τονίζεται ότι τα χαρακτηριστικά της κάτοψης του ναού (διαστάσεις, σχήμα, προσανατολισμός) στο σχέδιο δεν συνάδουν καθόλου με τα θεμέλια του χτίσματος που σώζεται, γεγονός που δείχνει ότι μάλλον αυτά δεν ανήκουν στον ναό.

     Όπως φαίνεται, από την εξέλιξη της υπόθεσης, το κόστος μάλλον θεωρήθηκε υψηλό, τα σχέδια δεν φαίνεται να υλοποιήθηκαν και η Υ. Θ. Πλατερνή δεν ανοικοδομήθηκε ποτέ, απλώς οι εικόνες του ναού μεταφέρθηκαν στην γειτονική Υ. Θ. Αρκαδιώτισσα στους Αρκαδάδες. Μια μεταφορά που έπλασε την παράδοση που ακούγεται στα γειτονικά χωριά Αλειμματάδες και Βατωνιές, πως μετά το χάλασμα της Υ. Θ. Πλατερνής η εφέστια εικόνα με θαυματουργό τρόπο εμφανιζόταν, με φωτεινό σημάδι, στο σημείο που σήμερα βρίσκεται ο ναός της Παναγίας στους Αρκαδάδες και στο οποίο, κατά την προφορική λαϊκή εκδοχή, οι πιστοί έχτισαν νέο ναό. Παράδοση που δεν συμφωνεί με τις γραπτές πηγές και άλλα τεκμήρια, αφού ως γνωστό η Παναγία στους Αρκαδάδες αναφέρεται ως υπαρκτός ναός ήδη τον 16^ο αιώνα. Άρα η λαϊκή φαντασία έπλασε με τα χρόνια ένα μύθο, ένα μύθο όμως που κρύβει μέσα του δύο αλήθειες. Πρώτον την ύπαρξη και το χάλασμα της Υ. Θ. Πλατερνής και δεύτερο τη μεταφορά των εικόνων της σε γειτονικό ναό. 

     Η εκκλησία της Υ. Θ. Πλατερνής είναι μια από τις πλείστες εκκλησίες της Κέρκυρας που έσβησαν με το πέρασμα του χρόνου αλλά εξακολουθεί να διατηρείται στη μνήμη των κατοίκων και στις γραπτές πηγές. 

 

Γεράσιμος Δημουλάς

Η πιθανή θέση του χωριού των Πλαταράδων

Πηγές 

[1] Ασωνίτης Σπ., Η Κέρκυρα και τα ηπειρωτικά παράλια στα τέλη του Μεσαίωνα (1386-1462), Θεσσαλονίκη 2009.  

[2] Καραμπούλα Δήμητρα – Παπαρρήγα-Αρτεμιάδη Λυδία, «Οι πράξεις του νοτάριου Δουκάδων Κέρκυρας Αρσένιου Αλεξάκη (1513-1516)», Επετηρίδα του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου της Ακαδημίας Αθηνών τομ. 34 (1998). 

[3] Κόλλας Χ., Η νήσος των Κορυφών τον 16^ο αιώνα, τόμοι Α΄ & Β΄, Κέρκυρα 1994-1996. 

[4] Α.Ν.Κ., Δ.Συμβ. Φ.1-04, Κουβαράς Νικόλαος, Περουλάδες, 1555-1582.  

[5] Α.Ν.Κ., Δ.Συμβ. Φ.4-11, Δολιανίτης Σταμάτιος, Περλεψιμάδες, 1577-1606. 

[6] Παπά Μαρία, Πλατίτσας Κωνσταντίνος, Μεγάλοι Πρωτοπαπάδες και εκκλησιαστική δικαιοσύνη στην Κέρκυρα κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας (1386-1797), πτυχιακή εργασία, Τμήμα Αρχειονομίας και Βιβλιοθηκονομίας Ιονίου Πανεπιστημίου (2000). 

[7] Κόλλας Χ., Χώρος και πληθυσμός της Κέρκυρας του 17^ου αιώνα, Κέρκυρα 1988. 

[8] Καρύδης Σπ., Εκκλησιαστική Γεωγραφία της Κέρκυρας τον 19^ο αιώνα, Κέρκυρα 2004. 

[9] Α.Ν.Κ. - Α.Ε.Δ. Φ267. 

[10] Κουρή Παρασκευή, Η γη και η εκμετάλλευσή της στο διαμέρισμα (bandiera) Μελικίων ή Λευκίμμης από τον 16^ο έως τον 18^ο αιώνα: προσεγγίσεις στην τοπική ιστορία, διδακτορική διατριβή, Τμήμα Ιστορίας Ιονίου Πανεπιστημίου (2011).

 

Η Κέρκυρα στις φλόγες

...Οι αφηγήσεις στιγμών της Ιστορίας και δη καταστροφών, αποκτούν μια ιδιαίτερη ένταση όταν γίνονται από ανθρώπους που τις βίωσαν. Ο Ντένης Κονταρίνης έζησε τις βίαιες ημέρες του εμπρηστικού βομβαρδισμού της πόλης το 1943 και μας δίνει μια γλαφυρή μαρτυρία των γεγονότων...Το κείμενο δημοσιεύτηκε σε τρια μέρη τον Μάρτιο του 2009 στο ιστολόγιο που διατηρεί http://eftanhsa.blogspot.gr. 

    
   Σεπτέμβρης του 1943 ήταν. Κι ακριβώς 14 του μηνός. Μέρα μεγάλη. Μέρα της γιορτής του Τίμιου Σταυρού. Ένα σούρουπο μελαγχολικό. Ανάρια σύννεφα πάνω από την πόλη της Κέρκυρας δεν σήμαιναν βροχή. Όμως η μυρουδιά του φθινοπώρου ήταν διάχυτη.
Το σκοτάδι δεν είχε ακόμη για τα καλά απλωθεί όταν από μακριά ακούστηκε ο βαθύς ρόγχος αεροπλάνων που πλησίαζαν. Κάτι που δεν ήταν παράξενο για μας κείνες τις μέρες του πολέμου. Κι ακόμη πιο πολύ στα νησιά μας, που οι Ιταλοί μετά την συνθηκολόγηση είχαν αρνηθεί να τα παραδώσουν στους Γερμανούς. Και τούτοι δω χολωμένοι το είχαν πάρει συνήθεια να φτάνουν κάθε μέρα πάνω από τη Χώρα και να μας ρίχνουν τις βόμβες τους. Κι όχι πως έψαχναν για κάποιους στόχους των Ιταλών. Άφηναν τις βόμβες να πέσουν όπου να ’ναι. Κι εμείς τρέχαμε αλαφιασμένοι να κρυφτούμε σε ό,τι είχαμε ονομάσει καταφύγιο άσχετο αν αυτό το κατασκεύασμα είχε κάποια σχέση με τα καταφύγια και προστάτευε τη ζωή μας.
Έτσι κι εκείνο το σούρουπο, τρέξαμε να κρυφτούμε. Όμως από τις πρώτες εκρήξεις που ακούσαμε κάτι μας φάνηκε ότι τούτος ο βομβαρδισμός δεν είναι σαν τους άλλους.. Κάτι το διαφορετικό υπήρχε. Η εμπειρία που είχαμε αποκτήσει από τις τόσες βόμβες που είχαμε φάει στο κεφάλι μας, προσπαθούσε να το εξηγήσει. Μας παραξένεψε πολύ ο υπόκωφος και πολύ σιγανός κρότος της έκρηξης. Κι ακόμη ότι η γης δεν έτρεμε όπως με τους άλλους βομβαρδισμούς. Και τότε ήταν που από κάπου ακούστηκε η πρώτη φωνή.
- Φωτιές!! Τα αεροπλάνα ρίχνουν φωτιές!!
Αψηφώντας τα αεροπλάνα, που άλλωστε είχαν ήδη αρχίσει να απομακρύνονται, βγήκαμε έξω από τα υποτιθέμενα καταφύγια και προσπαθούσαμε να μάθουμε που ήσαν οι φωτιές.
- Κάτω στην Πιάτσα καίγονται όλα, φώναξε κάποιος.
Αψηφώντας τις φωνές και τις απειλές των δικών μας τρέξαμε όλο το τσούρμο, εμείς τα πιτσιρίκια, προς το μέρος της Πιάτσας. Ήταν τότε που ένοιωσα μια δυνατή ανατριχίλα να διαπερνά όλο μου το κορμί.
Σαν φτάσαμε κοντά στο καντούνι του Αγίου ήταν αδύνατο να προχωρήσουμε πάρα κάτω. Όλος ο τόπος ήταν μια μεγάλη φωτιά . Οι φλόγες ανέβαιναν ψηλά στον ουρανό και η κάπνα γέμιζε όλη τη γειτονιά. Τα σπίτια, παλιά με αρκετό ξύλο και κολλημένα καθώς ήσαν, άρπαζαν τη φωτιά και την άπλωναν και στα διπλανά. Οι άνθρωποι έτρεχαν σαν τρελοί για να ξεφύγουν από τον κλοιό της φωτιάς και οι φωνές τους ακούγονταν γεμάτες τρόμο με στο σύθαμπο του δειλινού.
- Στην πάνω Σπιανάδα καίγονται όλα.
- Και στο Σαν Ρόκκο έχει φωτιές.
- Φύγετε ούλοι σας. Πατριώτες φύγετε. Θα ξανάρθουνε.
Χωρίς δεύτερη κουβέντα πήραμε τρέχοντας το δρόμο για τα σπίτια μας. Βρήκα τη μάνα μου να είναι έξω από την πόρτα και να προσπαθεί να μας μαζέψει. Η μικρή μου αδελφή ήταν εκεί. Σε λίγο ήρθε και ο δεύτερος. Η μάνα μου αναστατωμένη ρωτούσε όλους μας για τον μεγάλο μας αδελφό.

- Τον Σπύρο τον είδε κανείς σας;
Κείνην την ώρα έφτασε αναστατωμένος ο πατέρας μας σέρνοντας κυριολεχτικά από το χέρι τον μεγάλο μας αδελφό.
- Τον μάζεψα !! φώναξε στη μητέρα μου και αυτό έλεγε πολλά και τα ξέραμε. Πάλι με τα κοριτσόπουλα ήτανε.
- Πάρε λίγα πράγματα και πάμε.
- Που θα πάμε άνθρωπέ μου; τον ρώτησε η μάνα μου.
- Στο Φρούριο. Μόνο εκεί θα έχουμε μιαν ασφάλεια. Τούτοι δω θα ξανάρθουνε να αποτελειώσουνε όλη την πόλη.
Και πραγματικά κείνη τη στιγμή ακούστηκαν και πάλι από μακριά οι μηχανές των αεροπλάνων καθώς αγκομαχούσαν να φτάσουν πάνω από την πόλη.
- Γρήγορα να φύγουμε, φώναζε ο πατέρας μου μαζεύοντας κι αυτός μερικά πράγματα. Σε λίγο είμαστε στους δρόμους. Πάνω μας τα αεροπλάνα ξεφόρτωναν το δεύτερο φορτίο φωτιάς. Κι εμείς τρέχαμε μαζί με πολλούς άλλους να φτάσουμε στο φρούριο.
Πως όμως;

~ 

    Για να φτάσουμε στο Φρούριο ο πλέον σύντομος δρόμος ήτανε να πάμε μέσα από την Πιάτσα. Αυτό όμως ήτανε αδύνατον αφού όλη η περιοχή της Πιάτσας με κάποιες μικρές εξαιρέσεις, ήταν μια φωτιά. Έτσι ο πατέρας πρότεινε:

- Θα πάμε από τα Μουράγια. Εκεί ακόμη δεν χτύπησαν με τις φωτιές τους.

Όταν βρεθήκαμε σ’ αυτόν τον δρόμο, είδαμε ότι πολλοί άλλοι σαν κι εμάς είχανε προτιμήσει αυτή την επιλογή. Τον παραλιακό δρόμο. Τα Μουράγια.
Προχωρούσαμε βιαστικά ενώ πάνω από τα κεφάλια μας ακούγαμε μέσα στον σκοτεινό ουρανό τα γερμανικά αεροπλάνα ν’ αδειάζουν τις φωτιές τους πάνω στην απροστάτευτη όμορφη πόλη της Κέρκυρας. Τη Χώρα. 
Μετά από λίγο φτάσαμε στη Σπηλιά. Σταματήσαμε μπροστά από τις δύο καμάρες βλέποντας πως ήταν αδύνατο να προχωρήσουμε. Όλη η περιοχή της Σπηλιάς ήτανε ζωσμένη στις φλόγες.
Λίγο πιο ξέμακρα, προς το Καμπιέλο, εκεί που ήταν η γειτονιά των Εβραίων τα πάντα ήσαν τυλιγμένα στις φλόγες. Όλη η συνοικία ήταν μια φωτιά.
Μείναμε για λίγο εκεί μην ξέροντας τι να κάνουμε. Ένοιωθα το χέρι του πατέρα μου να κρατά σφιχτά το δικό μου χέρι. Τον κοίταξα για μια στιγμή κι έμοιαζε ν’ αναμετράει ποιά θα πρέπει να είναι η επόμενη κίνησή μας.
- Να πάμε από το Μαντούκι, του είπε η μάνα μου σε μια στιγμή. Κοίταξε. Όλοι από κει πάνε, και του έδειξε άλλες ομάδες ανθρώπων που τραβούσαν προς το Μαντούκι, εκεί που ήταν μια ακόμη είσοδος για το Φρούριο.
Όμως η διαδρομή από το Μαντούκι ήταν λίγο μακριά κι απαιτούσε ώρα αρκετή. Εν τω μεταξύ πάνω από τα κεφάλια μας τα αεροπλάνα πύκνωναν όλο και πιο πολύ. Έμοιαζαν σαν να ήθελαν να τελειώσουν το δολοφονικό έργο τους μέσα σε μια νύχτα.
- Όχι, είπε με μια παράξενη αποφασιστικότητα ο πατέρας μου. Θα περάσουμε από δω.
- Είσαι στα καλά σου χριστιανέ μου, φώναξε η μάνα μου. Θα μας πας μέσα από τις φωτιές να μας κάψεις.
- Κοίτα, της λέει. Η φωτιά είναι από τη μια μεριά του δρόμου. Από την άλλη τα σπίτια δεν καίγονται ακόμη. Θα πάμε λοιπόν τρέχοντας και άκρη-άκρη. Είκοσι βήματα είναι. Θα τα περάσουμε. Εσύ έλα πίσω μου, είπε στη μάνα μας. Και σφίγγοντας πιο σφιχτά το χέρι μου και από την άλλη μεριά κρατώντας τη μικρή αδελφή μου, ξεχυθήκαμε να περάσουμε ανάμεσα από τις φωτιές. Είχαμε κάμει μερικά βήματα όταν κοντοστάθηκα τρομαγμένος και το βλέμμα μου καρφώθηκε κάτω στο έδαφος.
- Μη σταματάς, μου φώναξε νευριασμένος. Προχώρα να φύγουμε πριν καούμε.
- Πατέρα, ένας άνθρωπος καμένος του είπα με μια φωνή γεμάτη τρόμο ενώ παράλληλά είχα νοιώσει μια παράξενη ανατριχίλα να διαπερνά όλο το κορμί μου. Στις λίγες στιγμές που σταμάτησα μπόρεσα να διακρίνω εκεί, δίπλα στα πόδια μου, το καμένο κορμί του. Ήταν όλος ένας μαυρισμένος όγκος και λίγος καπνός έβγαινε ακόμη από το κορμί του. Ήταν αδύνατο να ξεχωρίσω αν ήταν άνδρας ή γυναίκα. Το μόνο που ένοιωθα ήταν πως μπροστά μου έβλεπα ένα καμένο άνθρωπο. Ο πατέρας μου χωρίς να μου πει τίποτα με τράβηξε απότομα και προχωρήσαμε προς το Φρούριο. Σε λίγο περνούσαμε την είσοδο, κάτω από την κεντρική στοά. Ήταν οι πρώτες στιγμές που επί τέλους νοιώθαμε μια ασφάλεια πάνω μας. Τα αεροπλάνα συνέχιζαν ανενόχλητα τον περίπατό τους πάνω από την ανυπεράσπιστη Χώρα σκορπίζοντας ασταμάτητα τις φονικές φωτιές τους. Σε λίγο είχαμε βρει μια γωνιά σε κάποια από τις πολλές στοές του Φρουρίου και εκεί στήσαμε το σπιτικό μας παρέα με άλλους πολλούς που είχαν ζητήσει κι αυτοί καταφύγιο εκεί. Η μητέρα μου έστρωσε κάποιες κουβέρτες και μας έβαλε να ξαπλώσουμε. Η ώρα περνούσε. Όμως ήταν αδύνατο να κλείσουμε τα μάτια μας. Τα όσα είχαμε ζήσει δεν άφηνε τον ύπνο να έρθει.
    Σε κάποια στιγμή είδαμε έξω από την είσοδο της στοάς, τον ουρανό να παίρνει το χρώμα της αυγής. Τα αεροπλάνα είχανε σταματήσει από ώρα να ακούγονται. Οι άνθρωποι ένας-ένας βρίσκανε το θάρρος να βγαίνουν έξω. Βγήκαμε κι εμείς μαζί με τον πατέρα μου. Προχωρήσαμε στην άκρη της μάντρας και σταθήκαμε εκεί να κοιτάζουμε. Από το ύψος που βρισκόμαστε βλέπαμε όλη τη Χώρα να απλώνεται κάτω από τα πόδια μας τυλιγμένη στους καπνούς και τις φλόγες. Κοιτούσαμε αμίλητοι την βιβλική καταστροφή. Κοιτούσαμε μια ολόκληρη πόλη να καίγεται, εκδίκηση στη μανία κάποιων εγκληματιών. Κάποιοι δίπλα μας προσπαθούσαν να ξεχωρίσουν τα κτίρια που καιγόντουσαν.
 - Αυτή η μεγάλη φωτιά πρέπει να είναι το Bella Venecia. Το μεγαλύτερο και πολυτελέστατο ξενοδοχείο των Βαλκανίων κείνης της εποχής ήταν κι αυτό τυλιγμένο στις φλόγες. Πιο πέρα η Ιόνιος Ακαδημία, το πρώτο Πανεπιστήμιο της Ελλάδας.
- Να. Κει πέρα είναι το θέατρο, είπε κάποιος. Το Δημοτικό θέατρο. Κι αυτό το μεγαλύτερο των Βαλκανίων με τις πολυτελέστατες αίθουσες. Το Δημαρχείο, η Βιβλιοθήκη με έναν τεράστιο θησαυρό σπάνιων εκδόσεων. Κι ακόμη ένα πλήθος από ιστορικά κτίρια, κείνο το πρωινό του Σεπτέμβρη του '43 ήταν όλα τυλιγμένα στις εγκληματικές φωτιές των Γερμανών. Μείναμε για ώρες εκεί κοιτάζοντας το τρομερό θέαμα. Πάνω στον ουρανό ακούστηκαν και πάλι τα αεροπλάνα να έρχονται. Αυτή τη φορά με εκρηκτικές βόμβες. Έτσι, για να αποτελειώσουν ό,τι είχε απομείνει.

~

    Δώδεκα μέρες καθίσαμε κλεισμένοι στις σπηλιές του Φρουρίου χωρίς να μπορούμε ποτέ να ξεμακραίνουμε απ’ αυτό. Μόνο ο πατέρας μας κατέβαινε κάθε δυο-τρεις μέρες στη καμένη Χώρα μήπως και βρει τίποτα να μας φέρει να φάμε. Καμιά φορά τον πετύχαιναν τα’ αεροπλάνα κι έτρεχε για να βρει κάποιο μέρος να κρυφτεί και να γλυτώσει από τις βόμβες.
Εμείς τα παιδιά είχαμε πιάσει φιλίες με τους Ιταλούς που ήσαν στο Φρούριο κι όλο κάτι μας έδιναν για να λιγοστέψουμε την πείνα μας. Πολλές φορές πηγαίναμε στην άκρη της μάντρας και κοιτούσαμε κάτω όπου σ’ έναν μικρό πυργίσκο του Φρουρίου, οι Ιταλοί είχαν στήσει ένα αντιαεροπορικό πυροβόλο και το δούλευαν δυο στρατιώτες. Είχαμε πιάσει και μ’ αυτούς φιλία και μας φώναζαν από κάτω και τους φωνάζαμε κι εμείς από πάνω.

Κάποιο πρωινό το μικρό αυτό αντιαεροπορικό χτύπησε δυο γερμανικά αεροπλάνα. Το ένα έπεσε στη θάλασσα και το άλλο πάνω στο μικρό νησάκι, το Βίδο, που είναι απέναντι από τη Χώρα. 

Όταν έληξε ο συναγερμός και πήγαμε στην άκρη της μάντρας, είδαμε τους δυο Ιταλούς να τραγουδάνε και να χορεύουν από τη χαρά τους.
Την άλλη μέρα από νωρίς το πρωί, πάνω από τον ουρανό της Κέρκυρας βρισκόντουσαν τα Γερμανικά αεροπλάνα. Κρυμμένοι μέσα στις στοές ακούγαμε το μικρό αντιαεροπορικό να δουλεύει ασταμάτητα. Ακούγαμε το κροτάλισμά του και μέσα μας παρακαλούσαμε να ρίξει όσο πιο πολλά μπορεί αεροπλάνα των Γερμανών. Όμως ξαφνικά το κροτάλισμα του αντιαεροπορικού σταμάτησε να ακούγεται. Κείνη τη στιγμή όλοι μας νοιώσαμε κάποιο ξάφνιασμα. Σαν έφυγαν τα αεροπλάνα και βγήκαμε έξω από τις στοές τρέξαμε όλοι μας στην άκρη της μάντρας. Σκύψαμε κοιτάζοντας κάτω. Το θέαμα που αντικρίσαμε μας έκαμε όλους μας να παγώσουμε και να μείνουμε άφωνοι. Κάποια από τα παιδιά μην αντέχοντας στο θέαμα που αντίκρισαν τα μάτια τους έβαλαν τα κλάματα κι έτρεξαν στις στοές να κρυφτούν. Με τις φωνές των παιδιών όσοι ακόμη είχαν μείνει μέσα στις στοές έτρεξαν και ήρθαν στην μάντρα. Το θέαμα κάτω στον μικρό πύργο ήταν έξω από κάθε φαντασία. Το μικρό αντιαεροπορικό είχε γίνει ένας σωρός από σίδερα. Πλάι του οι δυο στρατιώτες πάνω στη γης έστεκαν κουφάρια άψυχα. Τον έναν η βόμβα τον είχε κόψει στα δυο. Ο άλλος ήταν δίπλα του χωρίς κεφάλι.
Τις υπόλοιπες μέρες που μείναμε στις στοές μου ήταν αδύνατο να πλησιάσω στην άκρη της μάντρας. Το θέαμα των δυο σκοτωμένων Ιταλών με είχε τόσο συγκλονίσει που για μέρες δεν ήθελα ούτε να φάω παρ’ όλη την πείνα που μας έδερνε.
 Ένα πρωινό κάποιες ομάδες Γερμανών στρατιωτών είχαν φανεί έξω από το Φρούριο. Η αντίσταση των Ιταλών στην Κέρκυρα και μαζί και στα υπόλοιπα νησιά του εφτανησιακού συμπλέγματος, είχε τελειώσει. Οι Γερμανοί μας έδιωξαν από το Φρούριο και μας είπαν να γυρίσουμε στα σπίτια μας. Ποιά σπίτια μας; Είχε μείνει τίποτα όρθιο;
Πάντως η οικογένειά μου είχε την τύχη να είναι στους λίγους τυχερούς. Σαν γυρίσαμε στη γειτονιά μας τα μόνα που αντικρίσαμε όρθια ήσαν το σπίτι μας και απέναντι η εκκλησιά των Αγίων Αποστόλων.
Από την πρώτη μέρα που οι Γερμανοί κατέλαβαν την Κέρκυρας άρχισαν να συγκεντρώνουν τους Ιταλούς από όλα τα σημεία του νησιού. Τους μάζευαν στην πλατεία, κάτω στο λιμάνι και τους άφηναν εκεί γυμνούς και νηστικούς μέσα στη βροχή και το κρύο.
Ένα πρωινό έφτασε στο λιμάνι ένα πλοίο φορτηγό. Θυμάμαι ότι πολλά από εμάς τα παιδιά είχαμε μαζευτεί στα Μουράγια και το κοιτούσαμε να μπαίνει στο λιμάνι. Το κοιτούσαμε γιατί κείνες τις μέρες του πολέμου ήταν κάτι πολύ σπάνιο κάποιο πλοίο να φτάσει στην Κέρκυρα. Οι Γερμανοί άρχισαν να φορτώνουν τους Ιταλούς σ’ αυτό το πλοίο. Όλοι μας αναρωτιόμαστε που μπορεί να τους πάνε.
Προς το βράδυ το φόρτωμα τέλειωσε και το πλοίο μέσα στο σκοτάδι της νύχτας βγήκε από το λιμάνι.
Θα πέρασαν δυο-τρεις μέρες, θυμάμαι, όταν είδαμε τα πρώτα πτώματα των Ιταλών να επιπλέουν στις ακρογιαλιές της Κέρκυρας. Πραγματικά η θάλασσα είχε γεμίσει από πτώματα. Από το Μαντούκι και τα Γουβιά μέχρι πέρα τον κόλπο της Γαρίτσας, τον Ανεμόμυλο και το Μον-Ρεπό τα πτώματα γέμιζαν τις ακρογιαλιές.
Καταλάβαμε τότε πως οι Γερμανοί είχανε βγάλει το πλοίο έξω από το λιμάνι και το βούλιαξαν Με το που φάνηκαν τα πρώτα πτώματα στις ακρογιαλιές οι Γερμανοί μας έκλεισαν στα σπίτια μας απαγορεύοντας την κυκλοφορία κι αυτοί είχαν αμοληθεί και τα μάζευαν. Κανείς μας ποτέ δεν έμαθε που τα πήγαν, τι τα έκαμαν, που τα έθαψαν, αν τα έθαψαν πουθενά. Κι όταν μετά από μέρες μας άφησαν να βγούμε από τα σπίτια μας κάπου κάπου, στις ακρογιαλιές συναντούσαμε και κάποιο πτώμα.

    Πάνω από εξήντα χρόνια έχουν περάσει. Το μικρό παιδάκι κείνης της εποχής είναι ένας ασπρομάλλης παππούς. Ένας παππούς που προσπαθεί να σβήσει κείνες τις μνήμες. Όμως ακόμη δεν το έχει καταφέρει.
 

Ντένης Κονταρίνης

http://eftanhsa.blogspot.gr/

Η πιο παλιά καμπάνα στην Κέρκυρα

    Η παλαιότερη, πιθανότατα, καμπάνα του νησιού εντοπίστηκε και παρουσιάζεται από τον Γεράσιμο Δημουλά μέσα από άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Καθημερινή Ενημέρωση" το Σαββατοκύριακο 22-23 Ιουλίου 2017.

    

Υ.Θ. Λαμποβίτισσα Μελικίων

   Τα Μελίκια[1] είναι από τα παλαιότερα καταγεγραμμένα σε αρχειακές πηγές[2], χωριά της Κέρκυρας έχοντας μια συνεχή παρουσία στην τοπική ιστορία από το έτος 1391. Εκεί βρίσκεται και ο ναός της Υπεραγίας Θεοτόκου της Λαμποβίτισσας[3], ο οποίος προϋπάρχει του 1527 έτος κατά το οποίο αναφέρεται σε διαθήκη της Αντωνίας γυνής του Δημήτρη Βρανά από τα Μελίκια, με την οποία η διαθέτρια προσέφερε αγαθά στο ναό[4], δεν αποκλείεται όμως η ιστορία του ναού να φθάνει ή και να ξεπερνάει χρονικά την παλαιότερη γραπτή μαρτυρία ύπαρξης του χωριού. Στο εσωτερικό του ο ναός κοσμείται με ωραιότατο ξυλόγλυπτο, επιχρυσωμένο τέμπλο, άμβωνα με εξωτερική σκάλα, καταργημένη σήμερα και πολλά εκκλησιαστικά κειμήλια σημαντικής αξίας, ενώ στην ημικυκλική κόγχη του σώζονται παλιές τοιχογραφίες. Η διαχρονική σπουδαιότητα της εκκλησίας ως πρώτης του χωριού, είναι απόρροια της συναδελφικής της συγκρότησης και της παλαιότητάς της και επιβεβαιώνεται από το μεγάλο αριθμό ιερέων που κατά καιρούς την υπηρετούσαν[5].

Άγνωστο σύμβολο

     Ωστόσο, αυτό που προξενεί μεγάλη εντύπωση βρίσκεται ψηλά, εκτός του ναού, στο πλακέ τρίλοβο κωδωνοστάσιο[6], εκεί που η προς βορρά καμπάνα με τις ωραιότατες καλλιτεχνίες, φέρει χρονολογία στα λατινικά «MCCCCLXXXVIII» (1488). Μια καμπάνα ηλικίας 529 ετών λοιπόν,  όταν η μέση διάρκεια ζωής των σημερινών καμπανών, από τα σύγχρονα χυτήρια συνήθως δεν ξεπερνάει τα 50 χρόνια.  Όσον αφορά την παλαιότητα της καμπάνας, η προσωπική μου άποψη, έχοντας δει πάνω από 350 καμπάνες κερκυραϊκών ναών, είναι πως η εξεταζόμενη είναι κατά πάσα πιθανότητα όχι μόνο η παλαιότερη σωζόμενη καμπάνα της Κέρκυρας αλλά όλων των Επτανήσων. Τύχη αγαθή την προστάτευσε τόσους αιώνες και νομίζω πως η ανάδειξή της, ως μεσαιωνικό κινητό μνημείο αποτελεί πλέον επιτακτική ανάγκη. Η συγκεκριμένη καμπάνα (έχει ύψος 0,42 μ. και διάμετρο στομίου 0,43 μ.) είναι λίγο μεγαλύτερη από τη νότια[7] και η κίνησή της γίνεται από δυτικά προς ανατολικά[8].      Αν προσπαθήσουμε να την περιγράψουμε ξεκινώντας από το ψηλότερο σημείο, εκτός από τους τέσσερις κρίκους που βρίσκονται στην κορυφή της για να στερεωθεί θα σημειώναμε τα εξής:  Όπως ήδη αναφέραμε η στάμπα με τη λατινική χρονολόγηση της καμπάνας βρίσκεται στο πάνω τμήμα ανάμεσα στη δέσμη δύο ανάγλυφων τριπλών εξωτερικών γραμμών. Στο χαμηλότερο (και πλατύτερο) τμήμα της σχηματίζονται αντίστοιχα, τρεις δέσμες με  τρεις, τρεις και δύο αντίστοιχα ανάγλυφες γραμμές (η τελευταία πολύ κοντά στο φθαρμένο στόμιο της καμπάνας). 

Το οικόσημο

     Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ασφαλώς οι ανάγλυφες παραστάσεις. Η πρώτη από αυτές[9] σε τετράγωνο πλαίσιο φέρει το λατινικό γράμμα «S» και ένα σταυρό, σε επαφή με το γράμμα ακριβώς από πάνω του. Συμβολισμός την σημασία του οποίου δεν γνωρίζουμε. Η δεύτερη, προς τα ανατολικά, φέρει ανάγλυφη παράσταση της Άκρας ταπείνωσης και περιβάλλεται με διακοσμητικά στοιχεία. Η τρίτη ανάγλυφη παράσταση βλέπει προς το βορρά και απεικονίζει εντός πλαισίου διακοσμημένου, τον Άγιο Γεώργιο, μάλλον, με φτερά αγγέλου σε όρθια στάση να τρυπάει το θηρίο με ακόντιο. Προς τα δυτικά υπάρχει ένα ανάγλυφο οικόσημο, επίμηκες καθ’ ύψος, με δύο λουλούδια με πέντε ανοιχτά πέταλα το καθένα που διαχωρίζονται από μια πλατιά διαγώνια λωρίδα. Ένα οικόσημο απλό[10], όπως ήταν όλα τα οικόσημα μέχρι και εκείνη την περίοδο. Να σημειωθεί ότι στην Κέρκυρα οι πρώτες απεικονίσεις οικοσήμων αναφέρονται στις αρχές του 16ου αιώνα (το πιο παλιό οικόσημο αφορά την οικογένεια Αλαμάνου), ενώ το παλαιότερο σωζόμενο οικόσημο είναι του έτους 1606, χαραγμένο σε πέτρα στο κλειδί του τόξου της κεντρικής εισόδου του συγκροτήματος Βασιλά[11]. Ψηλότερα, όπως προείπαμε, υπάρχει η χρονολογία «MCCCCLXXXVIII» (1488) και δεξιά και αριστερά, ψηλότερα από το οικόσημο βρίσκονται, εντός οβάλ πλαισίου η Παναγία με τον Χριστό βρέφος στην αγκαλιά (προς τα βόρεια) και εντός άλλου πλαισίου χωρισμένου σε τρία τμήματα, η Παναγία βρεφοκρατούσα στο ψηλότερο, στο μεσαίο τμήμα μια παράσταση Αγίου στα αριστερά και μια άλλη μορφή προς τα δεξιά και στο χαμηλότερο τμήμα εντός πλαισίου με δυσκολοδιάβαστη, λόγω της φθοράς, επιγραφή σώζεται μια γονατιστή μορφή που προσεύχεται.

Σωτήριον έτος 1488

     Το οικόσημο  δεν αποκλείεται να προέρχεται από τον παραγγελιοδότη της καμπάνας, κάτι που αν συμβαίνει  τότε θα πρόκειται για κάποιο σημαντικό πρόσωπο της περιοχής (αν κρίνουμε από την αξία της καμπάνας την καλλιτεχνία της και την αντοχή της στο χρόνο, η οποία οφείλεται  από την ποιότητα του μετάλλου). Εκτός όμως από τα σχετικά με το οικόσημο, πολλά ακόμα ερωτήματα αναζητούν απαντήσεις. Να αγοράστηκε άραγε η καμπάνα[12] εξαρχής για την Υ.Θ. Λαμποβίτισσα ή να μεταφέρθηκε εκεί από άλλη εκκλησία της ευρύτερης περιοχής (ή ακόμη και εκτός Κέρκυρας). Να αγοράστηκε μεταχειρισμένη (οπότε και το οικόσημο να αφορά κάποιον Ενετό ευγενή). Αλήθεια με ποιόν τρόπο διασώθηκε από τις άγριες τουρκικές επιδρομές του 1537 και του 1571, όπου εκτός από τις ανθρώπινες ψυχές (οι επιδρομείς απήγαγαν ως δούλους για τα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής χιλιάδες κατοίκους), βασικό στόχο αποτελούσαν, όπως μαρτυρείται από νοταρικές πηγές της εποχής και οι καμπάνες (για το μέταλλό τους). Τι αναφέρει άραγε η δυσνόητη λατινική επιγραφή, κάποιο όνομα, τον τίτλο του εργαστηρίου κατασκευής της (πιθανόν βενετσιάνικο) ή κάτι άλλο; 
   Εύλογα ερωτήματα που τίθενται προς συζήτηση και προβληματισμό στα οποία θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε σε άλλη μελέτη μας.

Σημ. Ευχαριστώ πολύ τον καθηγητή θεολογίας κ. Σπύρο Καρύδη για τις συμβουλές – προτάσεις του.

 Γεράσιμος Δημουλάς

    

---

[1]  Το χωριό βρίσκεται 41,5 χλμ. νότια της πόλης της Κέρκυρας και σήμερα ανήκει στη Δημοτική Κοινότητα Λευκιμμαίων η οποία στην απογραφή του 2011 είχε 3620 κατοίκους. 

[2] Ασωνίτης Σπ. «Η Κέρκυρα και τα ηπειρωτικά παράλια στα τέλη του Μεσαίωνα (1386-1462)»,  UNIVERSITY STUDIO PRESS, Θεσσαλονίκη 2009, σ.71. 

[3]  Είναι χτισμένος στο γνωστό επιμήκη επτανησιακό ρυθμό. 

[4]  Α.Ν.Κ., Συμβ. Τ.13, φ. 24r. 

[5]  Στο κατάστιχο ναών του 1635 αναφέρονται έξι ιερείς. 

[6]  Καμπαναριό με αυτόνομη έδραση, στη βορειοανατολική γωνία του ναού. 

[7] Δεν ήταν ορατά κάποια στοιχεία της, αλλά μάλλον είναι και αυτή λατινική αφού διακρίνεται ανάγλυφη παράσταση με παπική τιάρα (έχει δε διαστάσεις: διάμετρο 0,34 μ. και ύψος 0,33 μ.) . 

[8]  Δεν γνωρίζουμε αν η σημερινή θέση του κωδωνοστασίου ταυτίζεται και με τη θέση του παλαιότερου καμπαναριού. 

[9]  Προς τη νότια μεριά. 

[10]  Δεν ταυτίζεται με κάποιο από τα γνωστά κερκυραϊκά οικόσημα, υπάρχει όμως ομοιότητα με αυτό του οίκου Mocenigo. 

[11]  Πιέρης Σ. Γιάννης «ΚΕΡΚΥΡΑΪΚΑ ΟΙΚΟΣΗΜΑ», εκδόσεις Αλκίνοος, σ.σ. 30-31. 

[12]  Μέχρι και τα τέλη του 18ου αι. οι  Κερκυραίοι προμηθεύονταν τις καμπάνες τους ως επί το πλείστον από βενετσιάνικα εργαστήρια. Μόλις το τελευταίο τέταρτο του 18ου αι. μαρτυρείται εργαστήριο κατασκευής καμπανών στην Κέρκυρα, αρχικά του Zuanne Bonardi και λίγο αργότερα του Χαραλάμπη Μικελέτη (οι δύο τους συνεταιρίστηκαν για λίγα χρόνια).

...με έπιασαν σκλάβον....

Όψεις της υποδούλωσης ανθρώπων στη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα μέσα από άρθρο του Γιώργου Πουλή που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Κέρκυρα Σήμερα" σε δυο μέρη, τις 19/11/2016 αρ. φύλλου 5655 και τις 22/11 αρ. φύλλου 5656. 

    Στις μέρες μας, τουλάχιστον για μία μερίδα ανθρώπων, είναι δύσκολη η πλήρης συναίσθηση της απώλειας της ατομικής ελευθερίας καθώς και του γεγονότος ότι πριν δυο αιώνες η απειλή της δουλείας άπλωνε μόνιμη σκιά τριγύρω. Όμως είναι εφικτή η λήψη μιας παραστατικής εικόνας των εκφάνσεων αυτής της βαρβαρότητας μέσα απ' τις ιστορικές πηγές, απ' όπου ξεπηδούν γλαφυρές αφηγήσεις υποδούλωσης ανθρώπων.

    Περιοριζόμενοι στον βενετοκρατούμενο κερκυραϊκό χώρο των τελευταίων πέντε αιώνων, επισημαίνουμε ότι η υποδούλωση Κερκυραίων προέκυπτε κυρίως από επιδρομές, δηλαδή ευκαιριακές πειρατικές επιθέσεις ή τις τουρκικές πολιορκίες [1]. Οι επιδρομείς φρόντιζαν να αποχωρούν με ζωντανούς αιχμάλωτους ώστε να καρπωθούν οφέλη από την πώλησή τους. Όσοι από τους αρπαχθέντες επιζούσαν μέσα από ένα ταξίδι αθλιότατων συνθηκών, κατέληγαν εν είδει εμπορεύματος στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Παράλληλα όμως ίσχυε και η αντίθετη πορεία, αφού και στην Κέρκυρα μπορούσε κανείς να συναντήσει μουσουλμάνους σκλάβους να υπηρετούν τους αφέντες τους [1], άγνωστο όμως αν αποτελούσε συνηθισμένο φαινόμενο.
    Το πέρασμα στη σκλαβιά δεν σφράγιζε αυτομάτως τη μοίρα του υποκείμενου. Μπορεί να περνούσαν αρκετά χρόνια, αλλά υπήρχε η πιθανότητα εξαγοράς και επαναπατρισμού του, γεγονός αξιοσημείωτο αν ληφθεί υπόψη η δυσχέρεια στην επικοινωνία και συγκοινωνία εκείνη την εποχή. Σ' αυτή τη δράση προέβαιναν έμποροι και ταξιδευτές, με το κατάλληλο αντίτιμο φυσικά, καθώς και ιερείς. Τα έξοδα δεν βάρυναν πάντα τους συγγενείς καθότι υπήρχε ειδικό ταμείο για την απελευθέρωση σκλάβων που ιδρύθηκε στην Κέρκυρα τον 17^ο αιώνα ενώ και η εκκλησία διοργάνωνε σχετικούς εράνους [1].
    Όσον αφορά τις τουρκικές πολιορκίες,  πιο βάναυση ήταν αυτή του 1537. Το νησί πέρασε δια πυρός και σιδήρου με επακόλουθο τη σκλάβωση ή θανάτωση μεγάλου μέρους του πληθυσμού, κυρίως από την ύπαιθρο και τα προάστια [2]. Οι ασύμφωνες πηγές δίνουν από 7.000 έως 22.000 αιχμάλωτους [3] σ' έναν πληθυσμό που το 1499 μετρούσε περίπου 37.075 ψυχές [4]. Μα ο σφυγμός των περισσότερων οικισμών δεν νέκρωσε εντελώς, παρά τις εκτεταμένες καταστροφές και την έντονη πληθυσμιακή ελάττωση. Αναδιφώντας νοταριακές πράξεις που έπονται της πολιορκίας, όπου αναμφίβολα σκιαγραφείται ζωηρά ο οδυνηρός αντίκτυπός της και η αγωνία των επιζώντων για τους δικούς τους, διαπιστώνει κανείς την αδιάκοπη συνέχεια της ζωής, με τους ανθρώπους να επιδίδονται στις οικονομικές και κοινωνικές δραστηριότητές τους ενώ υπήρξαν, έστω και λίγες, επιστροφές σκλάβων [5], [6]. Πειστήρια προσφέρουν και τα πονήματα του Χ. Κόλλα που διαβεβαιώνουν ότι κάποια επώνυμα ανάγονται σε έτη προ του 1537 [6], επιβιώνουν στον επόμενο αιώνα [7] και φτάνουν στις μέρες μας, εντοπιζόμενα μάλιστα στα ίδια χωριά.
    Περί των ευκαιριακών πειρατικών επιδρομών, παρότι στη βιβλιογραφία δεν έχουν αποτιμηθεί ποσοτικά και ποιοτικά, η συντέλεσή τους είναι αδιαμφισβήτητη. Βέβαια οι Βενετσιάνοι είχαν οργανώσει ένα δίκτυο άμυνας και προειδοποίησης που απλωνόταν στο νησί, επανδρωμένο κυρίως από ντόπιους πολιτοφύλακες (γνωστοί και ως cernidi) με καθήκον, μεταξύ άλλων, τη φρούρηση των χωριών απ' αυτές τις επιθέσεις [2]. Αναλογιζόμενοι το γεγονός αυτό μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι επιδρομές μάλλον δεν ήταν συχνές, ούτε ιδιαίτερα καταστροφικές. Ελλείψει στοιχείων όμως δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι.
    Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν σωζώμενες αφηγήσεις αιχμαλώτων. Κάποια τεκμήρια που ανασύρθηκαν από το πρωτοπαπαδικό αρχείο των Αρχείων Νομού Κέρκυρας μας διηγούνται δύο σχετικές ιστορίες [8]. Εμπεριέχονται σε προσφυγές στις εκκλησιαστικές αρχές του τόπου για λύση ζητημάτων που ρυθμίζονταν από εκκλησιαστικούς κανόνες. Τα στοιχεία που παραθέτουν τα αιτήματα αναδεικνύουν διάφορες όψεις της υποδούλωσης, αλλά κατά πόσο είναι αντιπροσωπευτικές είναι δύσκολο να ειπωθεί. Αίτια και συνθήκες, οι κακουχίες, η πιθανότητα απελευθέρωσης, φυσικά μέσα από έναν μακρόχρονο γεμάτο ταλαιπωρίες δρόμο επιστροφής, η συναναστροφή των σκλάβων μεταξύ τους, η δυνατότητα επικοινωνίας του αιχμάλωτου με τους δικούς του παρά τις αντίξοες συνθήκες, το ενδεχόμενο λησμονιάς της οικογένειας και πατρίδας από τον σκλάβο, οικογενειακές επιπλοκές και λοιπά.
    Στην πρώτη περίπτωση εμφανίζεται στην πρωτοπαπαδική γραμματεία το 1705 η Αντωνού, κόρη του ποτέ παπά Σταματέλου Βιτουλαδίτη από Λιβαδιοτάδες [9] και γυναίκα του Στέφου Δούκα από Μαγουλάδες. Αντιμετωπίζει πρόβλημα με τον σύζυγό της «...η απορία της κυβερνήσεως και η φαμήλια αυτού εβάρηνε και έθληβε την κοινήν στάσιν και το περισσότερον η αιχμαλωσία αυτού, όπου είναι τώρα δέκα χρόνοι και περισσότερον, εσυνέβει εις το νησσίον της Ερήχουσας, άφησε δίχος τινός ανθρωπίνης βοηθείας την κατάστασίν μου...». Προσδοκούσε την επιστροφή του «...είχα όμως μεγάλην ελπίδα και υπομονήν θαρόντας...να ελευθεροθή μίαν φοράν....». Μάταια όμως «...Μ' όλον τούτο όχι μόνον από τέτοιον καιρόν δεν μου έστυλε γραφήν της ειδησεώς του αμή τώρα ύστερα έμαθα πως απελπίζοντας της θείας βοηθείας αποστάτησε από της πίστεως και εσυνετάκτη (φευ του πτώματος) τη μιαρά και ασυνέτω θρησκία του Μωάμεθ και έγηνε Τούρκος αρνησάμενος το γλυκίτατον όνοματου Χριστού του αληθηνού Θεού....». Επιπλέον, ο σύζυγος «..ουδέν λογισάμενος τον υιόν όπου εγένησε μετ' εμού όντος αυτού εν τω κόλπω της ορθοδόξου πίστεως, εσμήκτη εις ακάρθατον και βδεληράν συναλαγήν αποστάτης μετά ετέρας Τούρκας εκ της αυτής θρησκίας και εγένησε και παίδας....». Στο τέλος καταλήγει στο αίτημά της «..προσφέρουσα την βεβαίωσιν της αυτού αποστάσεως και μιαράς συναλλαγής του αυτού ποτέ Χριστού νυν δε του δέμωνος υπικόου αναζητώ την τέλειαν λίσην εκ του ποτέ συνοικεσίου μου επειδή και ο αυτός ανάξιος ποτέ ανήρ μου πνευματικώς εχωρίστει της ζωής της πίστεως και γέγονεν νεκρός [10]...».
    Μάλιστα προσήλθαν μάρτυρες να πιστοποιήσουν τα λεγόμενα της Αντωνούς ώστε να της χορηγηθεί το διαζύγιο, οι Σταματέλλος Παγιάτης και Ιερώνυμος Γουδέλης από Μαγουλάδες αμφότεροι. Απελευθερωμένοι σκλάβοι, με τις καταθέσεις τους φωτίζουν τις πτυχές του περιστατικού. Ο Σταματέλλος αναφέρει ότι «...με το να με πιάσουν σκλάβον εις την Ερίχουσαν ανταμώς με τον Στέφον Δούκα και με άλλους τριάντα νομάτους οι Τούρκοι [11] όπου ήλθαν με μιαν γαλιότα εκεί εις το νησί της Ερίχουσας όπου εδουλεύαμεν τα χωράφια εδώ και δώδεκα χρόνους πλέον ολιγότερον μας επήραν οι αυτοί Τούρκοι εις το Δουλτζίνο [12] και μας επούλησαν εις διάφορους Τούρκους...». Εκεί λοιπόν «...έτυχε να ιδώ μιαν ημέραν τον αυτόν Στέφο Δούκα να τον σέρνουν οι Τούρκοι εις το μετζίτη [13] τους....και αυτός μετά χαράς να πηγαίνει. Μας έλεγαν οι συνακολουθούντες Τούρκοι, βλέπετε πως ετούτος μετά χαράς γίνεται Τούρκος, δια τούτο γενείται και εσείς να γλύσετε από τα βάσανα της σκλαβιάς....εδακρύσαμεν και εκλαύσαμεν την καταφρόνια όπου έκαμε της πίστεώς μας....». Στη συνέχεια εξιστορεί «...ήυρα τρόπον και έφυγα και επήγα εις την πόλιν [14] και από την πόλιν έτυχε να με μεταπιάσουν σκλάβον και να με πουλίσουν εις τα μπαρμπαρέζικα καράβια τα οποία επήγεναν τότε εις την Μπαρμπαριά [15] και με επούλησεν εκείνος ο Μπαρμπαρέσος όπου με αγόρασεν εις άλλον Μπαρμπαρέσον εκεί εις την Μπαρμπαριά και εκεί στέκοντας σκλάβος ενέα χρόνους εξαγοράστηκα πέρσι και ήλθα εις την πατρίδα μου....».
    Ανάλογες πληροφορίες δίνει και ο Ιερώνυμος μολονότι είχε αιχμαλωτιστεί πιο πρόσφατα «...Είναι επτά χρόνοι όπου με έπιασαν σκλάβον εις την Ερίχουσαν οι Τούρκοι και με επήραν εις το Δουλτζίνο και με επούλησαν εις άλλον Τούρκον της αυτής χώρας...». Σχετικά με την αποστασία του Στέφου «...πριν παρά να γενή Τούρκος εφανέρωσε την κακήν του θέλησιν εις εμάς τους ετέρους σκλάβους όπου ευρισκόμασθεν εκεί και εγώ τον ενουθέτουνα και τον επαρακίνουνα ανταμώς με τους άλλους να ενθυμηθή το βάπτισμα και την ορθόδοξον πίστιν....όπου τα πάντα είδα ως γύτωνας όπου ήμουν και συχνάκις εμείς οι σκλάβοι εσυναναστρεφομάσθενε..». Τελικά «..μετά δε ταύτα εις τέσσερης χρόνους κατόπι αν δεν σφάλω εξαγοράσθηκα και ήλθα εις το χωρίον μου όπου είμαι εδώ και τρης χρόνους...».
    Εδώ ανακύπτουν και προβληματισμοί. Οι κερκυραίοι χωρικοί είχαν αγροληψίες στην Ερείκουσα ή εκτελούσαν κάποια αγγαρεία; Η Ερείκουσα φαίνεται πως ήταν ευάλωτη στις επιδρομές και μήπως έτσι εξηγείται η εισαγωγή αγροτικών χεριών από την Κέρκυρα; Παράλληλα διακρίνεται ασυμφωνία μεταξύ των δυο μαρτύρων στη χρονική στιγμή της αποστασίας. Ίσως αυτό οφείλεται σε σύγχυση και απώλεια αίσθησης χρόνου. Μπορεί να είναι ψευδείς κάποιες πληροφορίες, όπως συμβαίνει παρακάτω, για να εξυπηρετήσουν τον σκοπό της Αντωνούς.
    Τη δεύτερη ιστορία την εξιστορεί ο Στάθης Πετριτής, νόθος γιος του ποτέ μισέρ Βίτζου, το 1710. Πέρασαν «...χρόνοι δεκατέσσαρις έως του νυν όπου εχμαλοτεύθηκα από τους Αγαρινούς...όπου έμεινα χορισμένος από την νόμιμον μου γυνή ονόματι Χρυσή και από δυο μου παιδιά αρσενικά, όπου μετ' αυτήν μου εχάρισε ο εύσπλαγχνος Θεός, εναβάγισα, εδάρθηκα εκατάπεδευθικα με σκλυρά σήδερα εις τα ποδάρια και χαλκάδες εις τον λεμόν, τελοσπάντων με έριξαν οι άπιστοι εις την Μπαρμπαριά και με τα σήδερα έλαμνα το κουπί εις τα κάτεργα τα μπειλέρικα [16]....». Εντούτοις «...δεν έλειψα αν καλά και δεδεμένος εις τέτοιαν  σκληρώτατην αιχμαλοσίαν....να γράψω της γυνής μου με τρεις και τέσσαρες επιστολάς την μεγάλην μου κακοριζικιάν με τα πλεούμενα όπου ήχουν στράτα εισε τούτα τα μέρη....». Η πολυπόθητη απελευθέρωση κατέληξε σε μια έκπληξη «...με το μέσον της φυγής και ιξιώθηκα να ιδώ την γλυκυτάτην μου πατρίδα να αγγαλιάσω τα παιδιά μου και την γυνήν μου, ευρίσκω αυτήν με άλλον άνδρα πράγμα φρηκτόν εις του λόγου μου και βαρύ σκάνδαλον εις τον λαόν....». Η Χρυσή είχε προχωρήσει στον νέο δεσμό αφότου «...επρόσφερε αυτή εις ταις 7 του Μαρτίου των 1709 εμπρόστεν της εκκλησιαστικής της δικαιοσύνης πως εγώ τάχα να αποβίωσα από τούτον τον πικρόν κόσμον κρύβοντας της δικαιοσύνης την αλήθιαν και με τέτοιον δολερόν τρόπον ιξιώθη να απεράση εις δεύτερον συνικέσιον με τον Κυριάκη του ποτέ Δήμου ως φανερώνει το θέλημα όπου τους εδώθη από την ιεροκαγγελαρίαν [17] της όπου λέγουν αμφωτέρους εις γάμον δεύτερον.... ». Ο Στάθης αδικημένος αιτείται «...δια δικαιωσύνην να διωριστή η χώρησις της γυνής μου από τον δεύτερον άνδρα και να επιστραφή εις εμέ τον πρώτον και νόμιμον και εάν παρακούση να κανονισθή ως μοιχαλίδα καθώς κελεύουν οι θείοι και ιεροί νόμοι....».
    Κλείνοντας, αξίζει να αναφερθούν και δεδομένα της άλλης όψης του νομίσματος. Δηλαδή η παρουσία μουσουλμάνων σκλάβων στο νησί. Κάποιες μνημονεύσεις εντοπίζονται στο πρωτοπαπαδικό αρχείο. Ενδεικτικά επισημαίνεται ο μισέρ Μίχος Σαούλης από το Σαν Ρόκο που το 1698 ζήτησε άδεια από τις εκκλησιαστικές αρχές για τη βάφτιση τριών σκλάβων του, δυο Τούρκων και μιας Τούρκας [18]. Επίσης ο λόγιος ιερομόναχος Νικόδημος Καροφυλλάτος, κτήτορας της Αγίας Αικατερίνης στην πόλη, στα τέλη του 17^ου αιώνα βάφτισε Μαρία την Τούρκα ονόματι Μπέϊκο που ήταν σκλάβα του μισερ Μπαζέγιου (Βασίλειου) Προσαλέντη [19]. Το μυστήριο τελέστηκε στην Υ.Θ. στο Κονδυλονήσι [20]. 

Πηγές - Σημειώσεις 

[1] Καρύδης Σπ.,  «Σκλάβοι στη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα», Ίστωρ 7 (1994), σ. 93-108.

[2] Αθανάσαινας Γ., ~1537~ Η πολιορκία της Κέρκυρας από τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή και τα ταξίδια του Σαιν Μπανκάρ στις ελληνικές θάλασσες, Κέρκυρα, 2008. Στη σ.60 παρατίθενται στοιχεία για την αμυντική οργάνωση του νησιού.
[3] Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Έλλη, Κερκυραϊκά, Αθήνα, 1997, σ. 63. Άλλη πηγή  (Μαλτέζου Χρύσα, «Συγκρότηση του πληθυσμού στα Κύθηρα της Βενετικής περιόδου», Ζ΄ Πανιόνιο Συνέδριο, Λευκάδα, 26 – 30 Μαΐου 2002. Πρακτικά, τόμος Β΄, Αθήνα 2004, σ. 292, υποσ. 9.) αναφέρει ότι στα απομνημονεύματα του Μπαρμπαρόσσα, επικεφαλής του Οθωμανικού στόλου στον Γ΄ Βενετοτουρκικό πόλεμο (1537-1540), γίνεται λόγος για αιχμαλωσία 20.000 περίπου ανθρώπων στη διάρκεια των επιδρομών του σε 28 νησιά και 7 κάστρα του ελληνικού χώρου, άγνωστο όμως αν περιλαμβάνεται η Κέρκυρα σ' αυτά. Αν ναι, τότε ο αριθμός των Κερκυραίων αιχμάλωτων είναι σίγουρα κάτω από 22.000. Ο αριθμός των νεκρών είναι δύσκολο να προσδιοριστεί, σαφώς όμως ήταν μεγάλος.
[4] Παγκράτης Γερ., Κοινωνία και Οικονομία στο Βενετικό κράτος της Θάλασσας (1498-1538), Αθήνα, 2013, σ. 154. Αναφέρονται συνολικά πληθυσμιακά στοιχεία και για μεταγενέστερες χρονιές ωστόσο πρόκειται κυρίως για εκτιμήσεις που μάλιστα παρουσιάζουν διαφοροποιήσεις. Για παράδειγμα το 1553, μια πηγή αναφέρει 30.000 ψυχές στο νησί ενώ άλλη 22.000.
[5] Ροδολάκης Γ. Ε., Παπαρρήγα-Αρτεμιάδη Λυδία, «Οι πράξεις του νοτάριου Αγίου Ματθαίου Κέρκυρας Πέτρου Βαραγκά (1541-1545)», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου, τόμος 32, Αθήνα, 1996, σ. 207-339. Ενδεικτικά, καταγράφονται 4 επιστροφές σκλάβων στο Ζυγονό, αφανισμένο σήμερα χωριό ΝΑ του Άι Μαθιά, αλλά η ανεπάρκεια στοιχείων θεωρούμε πως δεν επιτρέπει τη στατιστική αποτίμηση των απελευθερώσεων ή γενικεύσεις.
[6] Κόλλας Χ., Η νήσος των Κορυφών τον 16^ο αιώνα, τόμοι Α΄ & Β΄, Κέρκυρα, 1994-1996. Στον Β΄ τόμο σ. 101-131 παρατίθενται αποσπάσματα νοταριακών πράξεων σχετικών με τις επιπτώσεις της πολιορκίας.
[7] Κόλλας Χ., Χώρος και πληθυσμός της Κέρκυρας του 17^ου αιώνα, Κέρκυρα, 1988.
[8] Α.Ν.Κ., Μεγ. Πρωτοπαπάδες  Φ15, φ. 719r - 720v και φ. 973r-v. Στα μεταγραμμένα χωρία τηρήθηκε η πρωτότυπη ορθογραφία, έγινε χρήση μονοτονικού συστήματος και προστέθηκαν κεφαλαία γράμματα για να ορίσουν τα κύρια ονόματα.
[9] Δεν εντοπίστηκε η θέση του χωριού, πρέπει να βρισκόταν κοντά σε Αλειμματάδες.
[10] Προφανώς πνευματικά, έχοντας αλλαξοπιστήσει.
[11] Μάλλον δεν δηλώνει εθνοτική προέλευση αλλά θρησκευτική ταυτότητα.
[12] Η σημερινή πόλη Ulcinj του Μαυροβουνίου.
[13] Άγνωστης σημασίας, ίσως εκ του τουρκικού mescit = τζαμί.
[14] Πιθανότατα νοείται η Κωνσταντινούπολη.
[15] Μέση και δυτική παράκτια περιοχή της Βόρειας Αφρικής.
[16] Άγνωστης σημασίας.
[17] Πρωτοπαπαδική γραμματεία.
[18] Α.Ν.Κ., Μεγ. Πρωτοπαπάδες  Φ19, βιβλίο Πολυπίκοιλων, φ. 15r.
[19] Α.Ν.Κ., Μεγ. Πρωτοπαπάδες  Φ15, φ. 917r.
[20] Ναός που βρισκόταν στο Μπρουζάδο.

 Γιώργος Πουλής

Οι δρόμοι έχουν τη δική τους ιστορία

    Στις 21 Μαϊου 1864 τα Επτάνησα ενώθηκαν με τη μητέρα Ελλάδα. Στο πλαίσιο του εξελληνισμού των ενσωματωμένων νέων περιοχών στο Ελληνικό κράτος ήταν και οι αλλαγές στις ονομασίες των οδών. Στην επίσημη εφημερίδα της κυβέρνησης  αριθμ. φύλλου 76 της 23ης Οκτωβρίου 1865, μετά την από 28 Αυγούστου 1865 απόφαση  του Επαρχιακού Συμβουλίου, δημοσιεύθηκαν οι παλιές και οι νέες ονομασίες των οδών της πόλης. Οι πρότερες ονομασίες ήταν εμπνευσμένες κυρίως από χωρικές οντότητες του άστεως. Ιδιοκτησίες αρχοντικών οικογενειών, εξού και τα επώνυμα (Πετρετίν, Καρτάνου, Τουρλίνου, Βαρούχα κλπ), θρησκευτικά κτίσματα (Παπαντή, Αγία Τριάδα, Παλαιά Συναγωγή κλπ) και άλλες κατασκευές (Τρια Πηγάδια -Tre Pozzi-, Πόρτα Ραϊμόντα, Βόλτο του Αγίου κλπ). Μεταξύ άλλων η ονοματοδότηση μπορεί να προερχόταν και από τη χρηση του χώρου (εμπόρων -merchanti-, τσαγκάρηδων -caleghieri- κλπ). Η μετάβαση βρήκε ελάχιστες οδούς να κρατούν την αρχική τους ονομασία και η ζυγαριά της πηγής έμπενευσης γέρνει πια προς ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα έναντι των χωρικών οντοτήτων.

ΑΡΙΘΜ.76

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΠΙΣΗΜΟΣ ΕΦΗΜΕΡΙΣ

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κέρκυρα, τη 23 Οκτωβρίου 1865

Πίναξ των ονομάτων των οδών της Πόλεως κατά την από 28 Αυγούστου 1865 Απόφασιν του Επαρχιακού Συμβουλίου

αύξων αριθμός	Ονόματα των οδών κατά τον υπάρχοντα εις την Διεύθυνσιν του Μηχανικού παλαιόν χάρτην της πόλεως			Νέα ονόματα ως είρηται αποφασισθέντα	Διασαφίσεις
1	(Ανώνυμος)			Πλατεία Ενώσεως	Ένθα μετά την έλευσιν του ο ελληνικός στρατός εγυμνάσθη την πρώτην φοράν
2	(Ανώνυμος)			Λεωφόρος Γεωργίου	Εις ανάμνησιν της μετά την Ένωσιν ελεύσεως του Βασιλέως ημών
3	Monte di pieta			Οδός Καποδιστρίου	Εν η υπάρχει η οικεία ένθα εγεννήθη ο αείμνηστος Κυβερνήτης
4	Calle Santa Trinita			Οδός Φλαγγίνου (σημερινή οδός Ιωάννου Φωκά)	Κερκυραίου καθυδριτού του εν Ενετία ομωνύμου Ελληνικού Εκπαιδευτηρίου
5	Avierinu			Οδός Ομήρου (σημερινή οδός Μαργαρίτη Αλμπάνα - Μηνιάτη)	Εξυμνήσαντος την ευφορίαν, καλλονήν και φιλοξενίαν  της νήσου ταύτης
6	Agorastu			Οδός Δημοδόκου	Του παρ' Ομήρου επαινεθέντος Κερκυραίου αοιδού
7	(Ανώνυμος)			Οδός Λευκίμνης	Εις ανάμνμησιν αρχαίας κερκυραϊκής νίκης
8	Calle Faneromeni			Οδός Σουλίου	Εξ' ου πολλοί αδελφοί κατέφυγον στην Κέρκυρα
9	Calle Petretin			Οδός Πετρετού	(Σπυρίδωνος) διάσημου συγγραφέως Κερκυραίου
10	Calle Santa Veneranda		Οδός Συβότων (σημερινή οδός Μαβίλη)		Εις ανάμνησιν αρχαίας Κερκυραϊκής νίκης
11	Calle Quartano		Οδός Προβούλων (σημερινή οδός Λεωνίδα Σερεμέτη)		Νομοθετικής εξουσίας των αρχαίων Κερκυραίων
12	Calle Larga		Οδός Μουστοξύδου		Περικλεούς φιλολόγου και ιστοριογράφου Κερκυραίου υπερμάχου δε των πολιτικών δικαιωμάτων της Επτανήσου
13	Calle Platitera		Οδός Αλέας (σημερινή οδός Ιδρωμένων)		νομοθετικής εξουσίας των αρχαίων Κερκυραίων
14	Calle Racapidi		Οδός Αριστοτέλους		Διαμέναντος ενταύθα και περιγράψαντος το κατά τους χρόνους Κερκυραϊκόν πολίτευμα
15	Calle Lascari		Οδός Φιλίσχου		Αρχαίου και διάσημου ποιητού Κερκυραίου
16	Calle Cefala		Οδός Επάρχου		(Αντωνίου) διάσημου φιλολόγου Κερκυραίου συγγράψαντος κατά την ΙΕ' εκατονταετηρίδα την πρώτην νεοελληνικήν γραμματικήν, και δι επών θρηνήσαντος την άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως
17	Calle Tosi		Οδός Νικάνδρου		Του Νουκίου Κερκυραίου περιηγητού, περιγράψαντος δε και την επί Σουλεϊμάνου πολιορκίαν Κέρκυρας
18	Calle Conti		Οδός Δουκάδων (σημερινή οδός Γρηγορίου Μάνου)		Εις ανάμνησιν νίκης κατά των Γενουίνσιων εν έτει 1403
19	Calle Bondioli		Οδός Βονδιόλου		(Πέτρου Αντωνίου) διασήμου Κερκυραίου ιατρού
20	Calle Cassimati		Οδός Κικέρωνος (μετά οδός Συβότων, σημερινή οδός Παναγιώτου Γιωτοπούλου)		Διαμείναντος επί τινά καιρόν ενταύθα
21	Calle Rosario		Οδός Ουϊδμάνου (σημερινή οδός Στυλιανού Βλασσόπουλου)		Τελευταίου γενικού προνοητού της Ενετίας, όστις προσκτήσας την αγάπην των Κερκυραίων διέμεινε μετά την πτώσιν της Ενετοκρατίας ενταύθα ένθα και απεβίωσε
22	Largo teatro e strada Porta Raimonda		Οδός Γύλφορδ		Φιλέλληνας ευεργετήσαντος την Ελληνικήν νεολαίαν και καθιδρύσαντος το  ενταύθα Ιόνιον Πανεπιστήμιον
23	Largo Porta Raimonda e larga Agorasto		Πλατεία Αγίου Αθανασίου		Εις ανάμνησιν της εκεί υπαρχούσης εκκλησίας και του ομωνύμου προμαχώνος
24	Strada Trivoli, Tezon & Quartano		Οδός Αλεξάνδρου (σημερινή οδός Άγγελου Ψωρούλα)		Του Μεγάλου, επισκεφθέντος ενταύθα τον διδάσκαλόν του Αριστοτέλην
25	Calle Racapidi e Pοlιdoro		Οδός Βουλής (σημερινή οδός Ιονίου Βουλής)		Νομοθετικής αρχής παρά της αρχαίοις Κερκυραίοις
26	Strada Tribunali e Largo Bonifacio		Οδός Δικαστηρίων (σημερινή οδός Δημητρίου Κόλλα)		Ένθα υπάρχει το κατάστημα τούτον
27 (σελ.3)	Largo dei Tribunali		Πλατεία Σήτωνος		Αρμοστού εισαξάντος εις απάσας τας Αρχάς του Ιονίου Κράτους ως επίσημον την Ελληνικήν γλώσσαν, και επί της αρμοστείας του οποίου η Επτάνησος, κατά το 1849, απήλαυσε της ελευθεροτυπίας και της ελευθέρας των αντιπροσώπων εκλογής
28	Strada Bailaggio		Οδός Μοτζενίγου		Αειμνήστου ευργέτιδος της Κερκυραϊκής νεολαίας
29	Calle dell' Acque e strada Reale		Οδός Ευγενίου		Του Βουλγάρεως, προς ον η ημετέρα θρησκεία και γλώσσα ουκ ολίγα οφείλουσιν
30	Calle Santi Pandi		Οδός Αγίων Πάντων		Εν η υπάρχει η ομώνυμος εκκλησία
31	Calle San Zuanne		Οδός Σεβαστιανού		Πρώτου ηγεμόνος Κερκύρας αποδεχθέντος τον Χριστιανισμόν και από Δοβιανού μετονομασθέντος Σεβαστιανού
32	Calle dell' Erbe e strada mercanti		Οδός Νικηφόρου		Του Θεοτόκη, σοφωτάτου θεολόγου και μαθηματικού
33	Cale dei caleghieri, San Basilio e fabbriche nuove		Οδός Αγίου Βασιλείου		Εκ της ομωνύμου εκκλησίας
34	Calle Chiessari		Οδός Κορινθίων		Αποικησάντων εις Κέρκυραν
35	Calle Padri		Οδός Αγίων Πατέρων		Εκ της ομωνύμου εκκλησίας
36	Calle Calichiopulo e Marietti		Οδός Δελβινιώτου		Εν η υπάρχει η οικία του διάσημου ποιητού Κερκυραίου Νικολάου, του συν τοις άλλοις λίαν επιτυχώς την Οδύσσειαν εμμέτρως εξιταλίσαντες
37	Calle della Sinagoga vecchia		Οδός Παλαιολόγου		(Θωμά) φέροντες εισέτι τίτλον αυτοκράτορος και επισκεφθέντος, κατά το 1462, την νήσον τούτην,  ένθα διέμενον η σύζυγος και τα τέκνα αυτού ότε μετέβη εις Ρώμην
38	Strada Cappello		Οδός Καπέλου		(Αντωνίου) Ενετού προνοητού, κατατροπώσαντος  το 1633, τους βαρβάρους πειρατάς οίτηνες ελεηλάτουν τας νήσους του Ιονίου
39	Calle Santa Sofia e Odigitria		Οδός Αγίας Σοφίας		Εν η υπάρχει η ομώνυμος εκκλησία
40	Calle Comioti e Sinagoga Nuova		Οδός Βελισαρίου		Επισκεφθέντος την νήσον ταύτην εις την προς απελευθέρωσιν της Ιταλίας κατά των Γότθων εκστρατείαν αυτού
41	Strada Tre Pozzi		Οδός Σουλεμβούργου		Υπερμάχου της νήσου ταύτη στρατηγού κατά των πολεμίων Οθωμανών εν έτει 1716
42	Calle Tenedos		Οδός Σολωμού		Περικλεούς της νέας Ελλάδος ποιητού ενταύθα επί πολλά έτη διαμείναντος και αποβιώσαντος
43	Calle Fonteghi		Οδός Προσαλέντου		Εν η υπάρχει η οικία του αγαλαμπατοποιού Κερκυραίου μαθητού του Κανόβα
44	Trimeri e Barucca		Οδός Δονά		Γενικού προνοητού επί Ενετοκρατίας, ευεργετήσαντος την νήσον δια της εν έτει 1768 εγκαθιδρύσεως του ενεχυροδανιστηρίου
45	Calle Turlino		Οδός Αλυπίου		Κερκυραίου στρατηγού διαπρέψαντος κατά των Σαρακηνών εν έτει 642
46	Rampa Spiliotissa		Οδός Κωνσταντίνου		Του Μεγάλου, αφιχθέντος εις την νήσον ταύτην ίνα επισκεφθή την μητέραν αυτού Αγίαν Ελένην
47	Calle Lemonia e San Salvatore		Οδός Αγίας Θεοδώρας		Ης σώζεται το Άγιον Λείψανον εν τη Μητροπόλει
48	Calle Spiliotissa		Οδός Μητροπόλεως		Εν ή η Μητρόπολις
49	Calle Bisi		Οδός Πανελληνίου (σημερινή οδός Μανιαρίζη - Αρλιώτη)		Εις ανάμνησιν του εν έτει 1850 καθιδρυθέντος εν τη οδώ ταύτη ομωνύμου και πρώτου Εθνικού Καταστήματος
50	Calle Mastraca		Οδός Φιλλελήνων		Των ευεργετησάντων την δεδουλωμένην Ελλάδα αλλοεθνών
51	Calle Bassan		Οδός Θεμιστοκλέους		Διαμείναντος επί τινά χρόνον εν τη νήσω ταύτη
52	Calle San Nicolo dei Vecchi e Cremasti		Οδός Κομνηνών		Εις ανάμνησην της ενταύθα διαμονής Αλεξίου του Αυτοκράτορος, και των προς απελευθέρωσιν της πόλεως αγώνων του Αυτοκράτορος Μανουήλ κατά των Σικελών
53 (σελ.4)	Calle Armeni (calle Justiniani)		Οδός Ζήνωνος		Του μετά των ετέρων δύο Κερκυραίων μαρτύρων Ευσεβίου και Νέωντος κατηχηθέντος υπό των Αποστόλων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, και υπέρ της του Χριστού πίστεως μαρτυρήσαντος
54	Calle San Nicolo e Piazza		Οδός Φιλαρμονικής		Εν ή υπάρχει το ομώνυμον Εθνικόν Κατάστημα
55	(Ανώνυμος)		Πλατεία Άδαμ		Εν ή κατά το 1831 ετελέσθη η δοξολογία δια την ενεργεία του αρμοστού κατασκευήν του Υδραγωγείου και ένθεν πρώτον ανεβρύησαν τα ύδατα
56	Calle Santa Croce		Οδός Ηπείρου		Μεθ ής στενώς συνδέεται η Κέρκυρα, ένθα υπάρχει και η εκκλησία της Υ.Θ. των Στεραιωτών
57	Calle Papulli		Οδός Σταυροφόρων (μετέπειτα οδός Ηπείρου, σημερινή Άρη Κασφίκη)		Διαμεινάντων ενταύθα επί τινάς μήνας κατά την εν έτει 1200 τετάρτην Σταυροφορίαν
58	Calle Volto del Santo		Οδός Καλοχαιρέτου		Του κομίσαντος ενταύθα το Λείψανον του Αγίου Σπυρίδωνος
59	Calle San Spiridione		Οδός Αγίου Σπυρίδωνος		Πολιούχου Κερκύρας
60	Calle Vianello		Οδός Θεοδοσίου		Παρέξαντος τη νήσω ταύτην μεγάλα προνόμια ένεκα της πίστεως και ανδρείας ας προς αυτόν και υπέρ αυτού έδειξαν οι κάτοικοι
61	Calle Xinda	Οδός Επιδάμνου			Κερκυραϊκής αποικίας
62	Calle Scordilli	Οδός Λέοντος			Ανταμείψαντος τας πιστάς προς αυτόν εκδουλεύσεις των Κερκυραίων δια της εις την Κέρκυραν απονομής της κυριαρχίας του Δυρραχίου και της Πρεβέζης
63	Calle Carazia	Οδός Αγίας Αικατερίνης			Εν ή υπάρχει η ομώνυμος εκκλησία
64	Calle Santa Caterina	Οδός Ουζακώφ			Ρώσου Αντιναυάρχου επί του οποίου κατά το 1800 συνεκροτήθη η Επτάνησος Πολιτεία και ανωρθώθη ο υπό των Ανδηγαυών κατά τον ΙΓ' αιώνα κατηργηθείς Αρχιεπισκοπικός θρόνος της Κέρκυρας
65	Calle Mazzoleni	Οδός Βουθρωτού			Εις ανάμνησιν αρχαίας Κερκυραϊκής νίκης
66	Calle della Chieropula	Οδός Αγίας Ελένης			Ήτις επεσκέφθη την νήσον ταύτην κατά την εις Ιερουσαλήμ πορείαν αυτής
67	Calle Cochini	Οδός Αγίας Κερκύρας			Ήτις ενταύθα εμαρτύρησεν υπέρ της του Χριστού πίστεως
68	Calle al Maggio	Οδός Ραρτούρου			Συνεργήσαντος εις την εν ταις αυταίς ημέραις του των Ορθοδόξων Εορτολογίου εόρτασιν των Δυτικών
69	Calle Barbati	Οδός Πιέρρη			Εν ή υπάρχει η οικία του Μαρίου του Πιέρρη διασήμου Κερκυραίου φιλολόγου Κερκυραίου καταλιπόντος την Βιβλιοθήκην αυτού εις το ενταύθα Πανεπιστήμιον
70	Calle San Michiele e Capodistria	Οδός Απολλοδώρου			Αρχιεπισκόπου Κερκυραίου παρευρεθέντος εν τη κατά το έτος 325 Συνόδω της Νικαίας
71	Mura	Οδός Αρσενίου			Κερκυραίου Επισκόπου εν έτει 912, Αγίου και Προστάτου της Κέρκυρας
72	(Ανώνυμος)	Πλατεία Αγίου Νικολάου			Εν ή υπάρχει η ομώνυμος εκκλησία
73	Calle Antiviniotissa	Οδός Προσφόρου			Ευεργετήσαντος την Κέρκυραν δια πλουσίου κληροδοτήματος
74	Calle Gonemi	Οδός Πετρίδου			Εν ή υπάρχει και οικία του δι απάσης της πλουσίας αυτού περιουσίας ευεργετήσαντος την νήσον ταύτην
75	Calle Musarol	Οδός Τιμοξένου			Αρχαίου Κερκυραίου ποιητού
76	Calle Papandi	Οδός Υπαπαντής			Εν ή υπάρχει η ομώνυμος εκκλησία
77	Mura	Οδός Δονζελότου			Στρατηγού κυβερνήσαντος την Κέρκυραν επί Γάλλων μέχρι της ιδρύσεως της Αγγλικής προστασίας
78	(Ανώνυμος)	Οδός Τελωνείου			Άγουσα εις το κατάστημα τούτο

Προς τούτοις η παραθαλάσσιος οδός Γαρίτσης και Ανεμομύλου ωνομάσθη οδός Φαιάκων, από των αρχαιοτέρων κατοίκων της νήσου· η μετά την πρόχωσιν οδός εκ της αχυραποθήκης Αγίας Ιουστίνης μέχρι της άκρας του Ανεμομύλου Λεωφόρος Ιάσωνος, και η ετέρα οδός εκ του όπισθεν μέρους οικίας Τζουκαρίνα μέχρι της Αγίου Ιωάννου κατά το εσωτερικών Ανεμομύλου οδός Σωσιπάτρου, εν ή υπάρχει η παλαιά εκκλησία των δύο τούτων Αγίων Αποστόλων, οίτινες κατά τον πρώτον μετά Χριστόν αιώνα εδίδαξαν τοις Κερκυραίοις την Χριστιανικήν πίστην, και υπέρ αυτής ενταύθα εμαρτύρησαν. Η εσωτερική οδός του προαστείου Γαρίτσης οδός Ελισάβετ, εις ανάμνησιν της Αυτοκρατείρας της Αυστρίας, ήτις διέμεινεν επί τινά καιρόν εν τη επαύλει του Βασιλέως· η οδός η άγουσα εκ της Βασιλικής Πύλης προς την θέσιν Κοτζέλα  οδός Κολοκοτρώνου, εις ανάμνησιν της ενταύθα διαμονής του ήρωος τούτου της νέας Ελλάδος·  η προς την μονήν Υ.Θ. Πλατυτέρας, η οδός εκ της Πλατυτέρας μέχρι των καταλυμάτων των Παργίων οδός Παργίων, καταφυγόντων ενταύθα μετά την πώλησιν της πατρίδος των, τέλος η διασχίζουσα εν τω μέσω το προάστειον Μαντουκίου οδός Βότζαρη, εις ανάμνησιν Μάρκου του Βότζαρη διαμείνοντος ενταύθα επί τινά καιρόν.   

Γεράσιμος Δημουλάς